نگاهداری درختان میوه هسته دار

درخت زردآلو

زردآلو، (Prunus armeniaca L) اولین بار حدود ۴۰۰۰ سال قبل در چین کاشته شد. بیشتر ارقام تجاری زردآلو خود بارور هستند، ولی تعدادی از آنها خود ناسازگارند. تشکیل جوانه‌های گل در اواخر بهار یا تابستان آغاز می‌شود.نیاز سرمایی (زیر ۷/۲ درجه سانتی‌گراد) برای آغاز گلدهی، بین ۳۰۰ تا ۱۲۰۰ ساعت تغییر می‌کند؛ سال هایی که سرمای زمستانی در خلال ماه های آذر و دی ناکافی باشد، ممکن است ریزش جوانه رخ دهد. دوره گلدهی یک تا دو هفته در اوایل بهار است. در بعضی از ارقام زردآلو، برای اینکه اندازه میوه متناسب و مطلوب شود، تنک میوه ضروری است. این درخت در حال خواب زمستانی در برابر سرما متحمل است ولی بیدار شدن زودهنگام آن در بهار ممکن است منجر به سرمازدگی گل‌ها شود، همچنین در مناطقی که سرمای دیررس روی ‌دهد تا خشگیدهی درخت پیش می رود. نواحی زردآلوخیز محدودند و زردآلوهای زود گل، نسبت به  یخبندان حساس هستند. چون گل های زردآلو روی قسمت های یک‌ساله سیخک‌های کوتاه به وجود می‌آیند و هر سیخک پس از سه سال باروری خشک می‌شود، بنابراین باید درختان زردآلوی بالغ را هر سال برای حذف سیخک‌های خشک شده و تحریک درخت به تولید شاخه‌های میوه‌دهنده جدید، هرس کرد. از ارقام مهم زردآلو در ایران می‌توان شکرپاره، شمس، نخچوان و قرمز شاهرود را نام برد.

مطالعات انجام شده نشان می‌دهند که در ایران ارقام نوری شفتی، تخم‌مرغی، زودرس؛ شاهرودی، نصیری، نادری، شمس، لاسگردی، قیسی اصفهان، قربان مراغه، اردوباد، جهانگیری مشهد، مورپارک و رویال متوسط رس هستند.

پایه ها

نهال‌های پیوندی زردآلو معمولا از طریق کوپیوند ارقام تجاری روی پایه بذری زردآلو یا پایه‌های بذری هلوی نیماگارد،لووِل و پایه‌های بذری آلوی میروبالان و یا قلمه‌های ریشه‌دار شده رقم ماریانا-۲۶۲۴ تولید می‌شوند.

از پایه‌های کوتاه کننده برای هدف های تجاری استفاده نمی‌شود. پایه‌های هلو و زردآلو فوق‌العاده به پوسیدگی فیتوفترایی ریشه حساسند؛ در خاک‌های سنگین که خوب زهکشی نشدند باید از پایه آلوی میروبالان و در خاک‌های سنگین یا زمین‌های آلوده به عامل بیماری پوسیدگی آرمیلاریایی ریشه، باید از پایه ماریانا-۲۶۲۴ استفاده شود.

براساس مطالعات انجام شده در بخش تحقیقات باغبانی در ایران، پایه‌های میروبالان و ماریانا-۲۶۲۴ برای درختان میوه هسته‌دار (به استثنای گیلاس) مناسب هستند.

کاشت

اگر درختان زردآلو به فاصله تقریبا هفت متر در خاک‌های عمیق و حاصلخیز کشت شوند می‌توان از ادوات سمپاشی به منظور مبارزه با آفات و بیماری‌ها به سهولت بهره گرفت. درخت از سال سوم بارآور می‌شود، در سال‌های ششم تا هفتم به حداکثر محصول می‌رسد و ممکن است حتی بعد از ۶۰ سالگی هم میوه بدهد.

برداشت و بازاررسانی

میوه‌هایی را که تازه مصرف می‌شوند با دست برداشت می‌کنند. در باغ‌هایی که میوه‌های شان در صنایع غذایی به کار می‌روند، از ماشین‌های مکانیکی تکان دهنده و قلاب‌های گیرنده برای برداشت محصول استفاده می‌کنند. در این گونه باغ‌ها که محصول به طور مکانیکی برداشت می‌شود آسیب وارده به تنه درختان و در نتیجه بروز بیماری‌های شانکر افزایش پیدا می‌کند. برای تهیه برگه زردآلو، میوه‌های رسیده تر را برداشت، تیمار کرده و در طبق‌های چوبی در آفتاب می‌خشکانند.

 درختان هلو و شلیل

مبدا درخت هلو (Prunus persica (L.) Batsch) از چین است، جایی که سابقه کشت آن به ۳۰۰۰ سال قبل بر می‌گردد و در حال حاضر جنگل‌های گسترده‌ای از گونه‌های وحشی هلو در آنجا وجود دارند. احتمال دارد که هلو از راه های تجارت کوهستانی به ایران آمده و به میوه ایرانی شهرت پیدا کرده باشد؛ این نام گذاری موجب شده که بعضی تصور کنند مبدا هلو از ایران است.

شلیل

 (Prunus persica (L.) Batsch var. nucipersica (Suckow) C.K. Schneid)

قسمی هلوی بدون کرک است که براثر جهش ژن غالب (عامل کرکی بودن پوست) به ژن مغلوب (عامل صاف بودن پوست) به دست آمده است. خاستگاه شلیل ناشناخته است، ولی تاریخچه آن تقریبا به ۲۰۰۰ سال قبل بر می‌گردد. در سال ۱۷۴۱ برای اولین بار گزارش شد که درخت هلویی، میوه شلیل داده است. امروزه هلو و شلیل در اقتصاد کشاورزی بسیاری از کشورها حائز اهمیت‌هستند.

گیاه شناسی

میوه‌های هلو و شلیل روی شاخه‌های یک‌ساله و از جوانه‌های گل‌هایی به وجود می‌آیند که در فصل رویش سال قبل روی این شاخه‌ها تشکیل شدند. روی هر گره، یک جوانه برگ تشکیل می‌شود که دو جوانه گل، طرفین آن را در برگرفتند. سرآغازه‌های جوانه‌ها، در سال بعد تولید برگ و شاخساره می‌کنند و گل‌ها در زاویه برگ‌های اولیه و ثانویه در بهار تشکیل می‌شوند.

در تابستان، بعد از اینکه رشد شاخساره‌های جدید کُند شد، تشکیل جوانه‌های گل آغاز می‌شود. بیشتر ارقام تجاری هلو، الگوی رشد عمودی تا نسبتا پهن دارند. نیاز ارقام هلو به سرما متفاوت است و برای اینکه جوانه‌های گل آن نمو طبیعی داشته باشند نیاز سرمایی از کمتر از ۱۰۰ تا بیشتر از ۱۰۰۰ ساعت (جمع ساعات با دمای زیر ۷/۲ درجه سانتی‌گراد) فرق می‌کند.

تقریبا تمامی ارقام تجاری هلو و شلیل خود بارور هستند. معمولا ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد از گرده افشانی، باروری انجام می‌شود. میوه هلو و شلیل شفت است.آنها اپیدرمی نازک، میان‌بری گوشتی و دورن‌بری چوبی محتوی مغز (بذر) دارند. میان‌بر گوشتی ممکن است به هسته چسبیده یا از آن جدا و رنگ آن سفید، زرد، نارنجی و یا قرمز باشد. میان‌بر میوه رسیده ممکن است نرم یا سفت باشد که به ترتیب در تازه خوری یا کمپوت‌سازی مصرف می‌شوند.

ارقام

کمتر میوه‌ای یافت می‌‌شود که مانند هلو وشلیل بتواند در شرایط آب و هوایی مختلف پرورش یابد. گرچه این دو درخت از درختان میوه مناطق معتدل شناخته می‌شوند، تولید تجاری آنها تا نواحی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری نیز گسترش پیدا کرده است. در ایران حدود ۹۰ رقم هلو وجود دارد که مشهدی و حاج کاظمی در بین آنها مشهورند. همچنین حدود ۲۰ رقم شلیل یافت می‌شود که شلیل زرد و شلیل قرمز از مهم‌ترین آنها هستند.

در شرایط آب و هوایی ایران، هلوی اسپرینگ تایم، اسپرینگ کرست، جولای آلبرتا، ارلی رد و حاج کاظمی از ارقام زودرس؛ دیکسی رد، رد تاپ، رد هون و شاستا از ارقام متوسط رس و سبز مشهد، سرخ و سفید تبریز، جی اچ هیل و آلبرتا از ارقام دیررس هستند و شلیل سان کینگ رقم زودرس؛ ایندپندنس و سان‌گلد از ارقام متوسط رس؛ کیوتا، استارک، رد گلد و انجیری از ارقام دیررس شلیل هستند.

رقم آلبرتا، دیررس، متحمل به حمل و نقل، با هسته جدا و وزن میوه حدودا ۱۶۶ گرم، یکی از ارقام مناسب برای صادرات است. همچنین میوه هلوی انجیری که هفته اول شهریورماه می‌رسد، رقمی است متحمل به شته سبز و هسته آن از گوشت جدا می‌شود.

پایه

نهال‌های بذری هلو، هیبریدهای بین گونه‌ای هلو، انواع آلو و هیبریدهای آلو در سراسر جهان پایه‌های رایج برای هلو و شلیل هستند. پایه اوکیناوا در استرالیا، افریقای جنوبی، ژاپن و در مناطقی که زمستان‌های ملایم دارند و نماتد مولد غده مساله آفرین است مورد استفاده قرار می‌گیرد.

هیبریدهای بین گونه‌ای هلو و بادام در خاک‌های آلوده در برابر عوامل بیماری جاکاری متحمل می‌کنند. ارقام نیماگارد و نیمارد که هیبرید P.persica  و P.davidiana هستند، در کالیفرنیا، فلوریدا و بعضی مناطق دیگر که زمین‌های آلوده به نماتد مولد غده دارند، به طور وسیع به کار می‌روند. آلوها و هیبریدهای آلو در خاک‌های مرطوب مناسب نیستند.

کاشت

هلو و شلیل، مانند زردآلو به دمای پایین حساسند. مناطقی با خاک‌های حاصلخیز، عمیق، زهکش طبیعی خوب و تهویه مناسب، برای کاشت هلو و شلیل مطلوب هستند. برای تولید بهینه محصول در خاک‌های مناطق مرطوب، لازم است آهک (به منظور افزایش pH خاک تا حدود ۶/۵) و کود شیمیایی به خاک داده شود. نیتروژن، این عنصر کلیدی کنترل رشد میوه، باید هرساله به باغ‌های هلو و شلیل داده شود. در مناطق نیمه خشک، باغ‌های هلو و شلیل به آبیاری زیاد احتیاج دارند.

مرسوم است که درختان هلو وشلیل را مانند جام یا گلدان شکل می‌دهند. در سال‌های اخیر کشت انبوه به منظور استفاده حداکثر از زمین و نظام ماشینی و افزایش زودرسی میوه عمومیت یافته است، چون برای درختان هلو و شلیل از پایه‌های کوتاه کننده استفاده نمی‌شود، کشت انبوه از راه شکل‌بندی مناسب درخت و استفاده از وسایل حمایتی (مثل قیم)، امکان پذیر است.

در کشت انبوه میتوان ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ درخت در هکتار کاشت، در حالی که در نظام تربیت درختان به شکل جام، ۲۵۰ تا ۴۵۰ درخت در هکتار کاشته می‌شود.

درختان هلو و شلیل را باید همه ساله هرس کرد؛ نوع و شدت هرس به نظام کشت بستگی دارد. تشکیل میوه در این درخت‌ها بسیار زیاد است و به همین جهت برای اینکه اندازه میوه متناسب بازار بشود باید با دست میوه آنها را تنک کرد.

برداشت و بازاررسانی

معمولا شاخص رسیدگی هلو و شلیل، رنگ و سفتی میوه است. بهترین موقع برداشت محصول، برای حمل با کشتی، زمانی است که رنگ زمینه میوه در ارقام گوشت زرد شروع به زرد شدن و در ارقام گوشت سفید شروع به سفید شدن می‌کند. چون رنگ از سالی به سال دیگر تغییر می‌کند بهتر است این شاخص همراه با سفتی میوه اندازه گرفته شود. انواع هلو و شلیل از میوه‌هایی هستند که به سرعت فاسد می‌شوند و موقع برداشت و بعد از برداشت باید برای جلوگیری از فساد آنها دقت شود. میوه‌های هلو با دست برداشت می‌شوند.

درختان آلو و گوجه

انواع آلو را به دو گروه تقسیم می‌کنند: گروه آلوهای اروپایی .Prunus domestica L که از اروپا به مناطق دیگر برده شده است و پوست صاف تنه، آن را از گروه‌های دیگر مشخص می‌سازد؛ و گروه آلوهای ژاپنی Prunus salicina Lindle که بومی چین و پوست تنه‌اش زبر است و از ژاپن به کشورهای دیگر برده شده است.

در انگلیسی، واژه Prune در واقع به معنی آلوی خشک است. بعضی از اقسام آلوهای گروه اروپایی را به دلیل داشتن قند زیاد می‌توان بدون اینکه حالت تخمیر در آنها ایجاد شود به طور کامل خشک کرد.

گیاه شناسی

انواع آلو از نظر احتیاجات گرده افشانی از خودناسازگار کامل تا خودسازگار کامل تغییر می‌کنند. تعداد زیادی از ارقام آلوهای ژاپنی تجاری، خود ناسازگارند. ارقام خودناسازگار نیاز به ارقام گرده‌دهنده مناسب دارند، از این نظر ارقام کاسِلمن، گراندروزا، سانتاروزا، سیمکا و رای‌سام که خودبارور نسبی یا کاملند، مستثنی هستند.

در ارقام آلو، گل‌ها قبل از بازشدن برگ‌ها ظاهر می‌شوند. در آلوهای ژاپنی، گل‌ها دسته دسته، به تعداد یک تا سه دسته در سراسر شاخساره‌های تازه روییده تشکیل می‌شوند. در صورتی که در آلوهای اروپایی (گوجه‌ها)، گل‌ها روی جوانه‌هایی به وجود می‌آیند که معمولا دارای یک یا دو گل و فاقد برگ هستند. این جوانه‌ها به طور جانبی در زاویه برگ‌ها و روی سیخک‌های تازه روییده یا در بعضی مواقع روی قسمت‌های پیرتر رویش فصل جاری به وجود می‌آیند.

بیشتر میوه‌ها روی سیخک‌ها تشکیل می‌شوند. یک درخت کاملا بالغ ممکن است بیش از ۱۰۰۰۰۰ گل بدهد، ولی یک درصد این تعداد هم اگر بارور شود، بار درخت رضایت بخش خواهد بود. تنک کردن میوه با دست برای اینکه اندازه میوه‌ها باب بازار باشد، ضرورت دارد.

ارقام

در ایران، حدود ۷۵ رقم آلو و گوجه کشت می‌شود. مهمترین ارقام بومی عبارتند از: آلوی بخارا، آلو سیاه کرج، آلو سیاه زرد اراک، آلو بنفش کرج، آلو زرد کردستان، گوجه برغان و گوجه سبز سعدی ارومیه. از ارقام خارجی که کشت آنها در ایران رواج دارد میتوان بوربانک، سانتارزا و شایرو را نام برد.کشت رقم شایرو که در ایران به نام «قطره طلا» معروف است، رو به توسعه است.

پایه ها

انواع آلو و گوجه از راه کوپیوند روی نهال‌های بذری، یا قلمه‌های ریشه‌دار آلوی میروبالان-۲۹ سی، ماریانا-۲۶۲۴، یا هلوی نیماگارد ازدیاد می‌شوند. پایه ماریانا-۲۶۲۴ در بیشتر مواقع پاجوش زیادی تولید می‌کند. پایه‌های هلو، موجب افزایش محصول و در نتیجه ریزشدن میوه می‌شود که لازم است میوه‌های زیادی تنک شوند.

کاشت

کاشت انواع آلو به منظور استفاده از میوه تازه آنها در هر خاکی میسر است، ولی خاک های عمیق و حاصلخیز بهتر هستند. درختان گوجه‌ای که از میوه آنها برای خشک کردن استفاده می‌شود، خاک‌های بافت ریز و دارای زهکش ضعیف را تحمل می‌کنند و باغداران بیشتر مایلند که آنها را در چنین محل‌هایی بکارند.

ارقام مختلف آلوهای ژاپنی را در بین ردیف یا قطعات به منظور افزایش گرده‌زایی می‌کارند، در صورتی که گوجه‌های اروپایی یکپارچه کشت می‌شوند.آلو و گوجه از سال سوم یا چهارم شروع به باردادن می‌کنند، تا سال دوازدهم بارآوری آنها رو به افزایش است و تقریبا ۳۰ سال بار می‌دهند. این درخت‌ها به طور معمول روی ردیف‌های به فواصل ۵/۵ تا ۶ متر کشت می‌شوند.

 درخت گیلاس

انواع گیلاس و آلبالو را اولین بار ۳۰۰ سال ق.م تئوفراستوس شرح داده است و احتمالا این درخت‌ها را چند قرن قبل از این تاریخ برای استفاده از چوب آنها می‌کاشتند. تصور می‌شود که گیلاس (Prunus avium L) بومی جنوب غربی آسیا، در نواحی اطراف دریای خزر و دریای سیاه باشد.

گیاه شناسی

گیلاس به تیره وردسانان تعلق دارد و (2n=16) است. جوانه‌های گل روی سیخک‌های کوتاه و همچنین در بن شاخساره‌ها تشکیل می‌شوند. سیخک‌های باردهنده به مدت ۱۰ تا ۱۲ سال بار می‌دهند. بعضی از درخت‌های گیلاس تا ۱۰۰ سال عمر می‌کنند. بیشتر ارقام گیلاس خودسترون هستند و بعضی خودسترونی متوسط دارند.

در سال‌های اخیر صفت خودباروری در بعضی ارقام مانند اِستلاّ و لاپینز وارد شده است. در گیلاس به طور معمول ۲۵ تا ۳۰ درصد گل ها باید تلقیح و به میوه تبدیل شوند تا درخت بار مطلوب داشته باشد. به منظور همپوشانی زمان گلدهی، معمولا یک اصله درخت از رقم گیلاس گرده دهنده، بین هر سه درخت روی ردیف و هر سه ردیف یکی، کاشته می‌شود.

گرده افشانی گیلاس بیشتر با زنبوران عسل است که کندوهای آنها موقع گلدهی در باغ قرار داده می‌شوند. با قرار دادن کندوی زنبورعسل در باغ لقاح گل ها و در نتیجه محصول درخت افزایش می‌یابد.

ارقام

بیش از ۲۰۰ رقم گیلاس در سراسر جهان وجود دارد. ارقامی که بیش از همه کاشته می‌شوند عبارتند از: بینگ، تارتارین سیاه، بروکز، کوروم، اِرلی بورلات، گارنت، ژوبیلی، کینگ، لامبرت، لارین، راینیر رویال آن (مترادف آن ناپلئون است)، روبی، اشمیت، تولار، وان و ویندسور.

در ایران حدود ۵۰ رقم گیلاس شناخته شده است. از مهمترین ارقام بومی می‌توان گیلاس سیاه مشهد، صورتی لواسانات، سیاه شبستر و زرد دانشکده کرج را نام برد. از ارقام خارجی که در ایران کشت آنها رواج دارد بینگ و پروتیوا از بقیه مهمتر هستند.

بررسی های بخش تحقیقات باغبانی کرج در شرایط اقلیمی ایران نشان می‌دهند که ارقام گیلاس بلامارکا و فراسیدا «زودرس»؛ سیاه مشهد، زرد دانشکده، ناپلئون، شبستر، حاج یوسفی، دورگ شماره ۱ کرج، لامبرت، سفید رضائیه، بالدی باربون، قرمز رضائیه و صورتی لواسان «متوسط رس» هستند. رنگ میوه فراسیدا، قرمز جگری و وزن متوسط میوه آن ۷ گرم است. محصول این رقم هفته اول خرداد می‌رسد.

 پایه ها

تعداد پایه‌هایی که برای گیلاس به کار می‌روند زیاد نیستند؛ این پایه‌ها عبارتند از: محلب، مازارد، استاکُتن مورلو و کُلت. از این پایه‌ها نمی‌توان در همه مناطق جهان و در همه شرایط استفاده کرد. محلب (Prunus mahaleb) که در اروپا به نام سن‌لوسی معروف است، بومی اروپای مرکزی و جنوبی است و از نظر رده‌بندی بیشتر با P.cerasus (آلبالو) خویشاوندی دارد تا بهP.avium  گیلاس.

محلب سخت‌تر از مازارد است، در خاک های قلیایی تحمل دارد و اگر به طور متراکم کاشته شود اندکی خاصیت کوتاه کنندگی دارد که این خاصیت خود موجب کوتاهی عمر آن می‌شود. مازارد (P.avium) نوعی گیلاس وحشی است که همه ارقام گیلاس زراعی از آن به دست آمدند. این پایه، درختانی بزرگ و پربار به وجود می‌آورد، ولی کمی دیر به بار می‌نشیند.

پایه استاکتن مورلو، همسانه‌ای (کلونی) از پاجوش‌های P.cerasus است که اثر کوتاه‌کنندگی متوسط دارد و درختانی را به وجود می‌آورد که تاج شان گسترده است و همچنین موجب زودرسی می‌شود. پایه کُلت، هیبریدی (دورگی) است بین P.avium و P.pseuodocerasus که تحمل خوبی به بعضی از انواع فیتوفترا دارد و تقریبا در برابر ویروس ساقه آبله‌ای گیلاس تحمل است، ولی تحملش به خشکی نسبت به محلب کمتر است.

عملیات به‌زراعی که در آلمان (گیسن) و بلژیک (جمبلو) انجام شده است منجر به تولید و عرضه پایه‌هایی شده که می‌توانند موجب کوتولگی درختان گیلاس و افزایش زودرسی میوه شوند. در ایران، از آلبالوی تلخ نیز به خاطر تحمل آن در برابر شرایط نامساعد خاک به عنوان پایه گیلاس استفاده می‌شود.

کاشت

برای برداشت محصول خوب از باغ های گیلاس، انتخاب محل باغ مهم است. نیاز سرمایی برای بیشتر گیلاس ها، از ۷۰۰تا۱۴۰۰ ساعت با دمای زیر ۷/۲ درجه سانتی‌گراد متفاوت است. گیلاس به آسیب سرما حساس است. جوانه‌های خفته گل در دمای بین ۲۲- تا ۳۵- درجه سانتی‌گراد (بسته به دمای محیط قبل از بروز سرما) از بین می‌روند.

گل های گیلاس در دمای ۲- درجه سانتی‌گراد دچار سرمازدگی می شوند. یخبندان های دیرهنگام زمستانی و سرمای اوایل بهار در بیشتر موارد از عوامل محدود کننده احداث باغ گیلاس هستند. چون طبیعتا میوه گیلاس تمایل به ترک خوردگی دارد، از این‌رو در مناطقی که هنگام برداشت محصول باران های سنگین می‌بارد نباید اقدام به احداث باغ گیلاس کرد.

از احداث باغ در مناطقی که متوسط دمای روزهای تابستان در آنها خیلی بالاست به منظور ممانعت از بروز بیماری پیچیدگی گیلاس که نوعی بیماری ژنتیکی است، باید خودداری شود.

دمای بالا در تابستان (بالاتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد) نیز موجب ایجاد میوه‌های دوقلو در فصل بعد می‌شود. رقم بینگ به عارضه میوه دوقلویی فوق‌العاده حساس است، ولی ارقام ژوبیلی، راینیر، بروکز، تولار و کینگ نسبتا متحملند و در همان شرایط کمتر مبتلا به میوه دوقلویی می‌شوند.

بهترین خاک برای گیلاس، خاکی با زهکشی خوب، شنی، لومی یا سنگریزه‌ای عمیق است. گیلاس به آب آبیاری دارای ید، کلر، سدیم و املاح زیاد حساس است. ریشه آلبالو در برابر خاک های مرطوب تحمل بیشتری دارد. به دلیل وضع نسبتا پایدار و پردوام سیخک ها، درخت گیلاس در شرایط کنونی کاشت، نسبت به سایر درختان میوه هسته‌دار به هرس کمتری نیاز دارد.

به منظور نوکردن ۱۰ تا ۳۰ درصد شاخه‌های بارآور، هر ساله هرس ملایمی روی درخت گیلاس انجام می‌شود. درختان گیلاسی را که در نظر است میوه‌هایی با کیفیت بالا برای تازه خوری تولید کنند باید به شدت هرس شوند تا بدین وسیله از تشکیل میوه‌های زیاد ممانعت شود و میوه‌های بزرگتری به دست آیند.

برداشت

میوه‌هایی را که برای فرآوری مصرف می‌شوند می‌توان با روش مکانیکی برداشت کرد، ولی میوه‌های برای تازه خوری را با دست برمی‌دارند. برای برداشت مکانیکی، از تکان دهنده‌های درخت استفاده می شود. میوه‌های مخصوص مصرف تازه را با دُم می‌چینند تا حتی الامکان از زخمی شدن و بروز پوسیدگی قارچی در آنها جلوگیری شود.

میوه گیلاس را کاملا رسیده برداشت می‌کنند؛ زیرا قند میوه بعد از برداشت، افزایش پیدا نمی کند. بعد از برداشت، میوه‌های گیلاس را در سردخانه با دمای نزدیک به صفر درجه سانتی‌گراد نگهداری می‌کنند تا نرم شدن و پیشرفت پوسیدگی در آنها به تاخیر افتد. رطوبت نسبی سردخانه‌های حمل و نگهداری گیلاس باید زیاد باشد تا آب آن هر چه ممکن است کمتر کاهش یابد. تقریبا ۷۰ تا۹۰ درصد میوه‌های گیلاس برای تازه خوری فروخته می‌شوند و بقیه به مصرف فرآوری می‌رسند.

درخت آلبالو

عقیده بر این است که آلبالو (Prunus cerasus L) که به انگلیسی تارت چری هم نامیده می‌شود، هیبرید بین گیلاس و گراندچری است. آلبالو و گراندچری چهارگان هستند (n=16)، ولی گیلاس دوگان است.

بنا به عقیده واویلوف، خاستگاه آلبالو خاور نزدیک، شامل قسمت هایی از آسیای صغیر، ایران، عراق و سوریه است، ولی هدریک معتقد است که سوئیس و نواحی اطراف دریای آدریاتیک هم جزو خاستگاه این درخت هستند.

گیاه شناسی

روی درختان آلبالو جوانه‌های رویشی ایجاد و به شاخساره‌های نو تبدیل می‌شوند و جوانه‌های گل روی آنها به وجود می‌آیند که معمولا هر جوانه دو تا پنج گل دارد و جوانه رویشی به شاخساره قوی یا به سیخک تبدیل می‌شود؛ سیخک های تولید شده جانبی و کوتاهند و رشد آنها در هر فصل کمتر از ۲/۵ سانتی‌متر است.

سیخک ها نوعا، یک جوانه برگ انتهایی و یک دسته جوانه گل جانبی دارند. شاخساره‌های قوی به طور معمول در انتها، جوانه‌های برگ و در بُن جوانه‌های گل تولید می‌کنند. این جوانه‌های گل واقع در بن شاخساره‌های قوی (که جوانه‌های گل جانبی نامیده می‌شوند تا از جوانه‌های گل سیخک ها متمایز شده باشند) سال بعد به میوه تبدیل می‌شوند که در واقع روی شاخه چوبی یک ساله قرار دارند، ولی در جای آنها در سال های بعد میوه تشکیل نخواهد شد.

در باغ های آلبالو بیشتر از رقم مونت مورنسی استفاده می‌شود؛ ۷۰ درصد بار این رقم از جوانه‌های گل واقع در بن شاخه‌های یکساله و ۳۰ درصد بقیه از جوانه‌های گل سیخک ها حاصل می‌شود.

اندازه درختان آلبالو از ۱۰ متر (به اندازه درخت گیلاس) تا یک متر تغییر می کند. ارقام آلبالو خودسازگار و خودسازگار نسبی‌ هستند و ممکن است خودناسازگار نیز باشند. ارقام خودناسازگار را باید حتما توأم با واریته گرده‌دهنده بکارند. خودناسازگاری در آلبالو شبیه خودناسازگاری گامتوفیتی است که در آن از رشد لوله گرده در خامه به طور کامل جلوگیری می شود، ارثی بودن خودناسازگاری در آلبالو هنوز ناشناخته است.

ارقام

در ایالات متخده امریکا از ۴۰۰ سال پیش تاکنون از یک رقم آلبالو به نام مونت مورنسی استفاده می‌شود و می‌توان گفت که باغ های آلبالوی امریکا تک رقمی هستند.

در اروپای شرقی – مرکز تنوع آلبالو – تعداد زیادی ارقام کاشته می شود که تفاوت زمان رسیدن میوه آنها به ۴۰ روز می‌رسد. در بیشتر موارد، والدین ارقام مورد استفاده در اروپای شرقی از سلکسیون‌های محلی‌اند که باغداران طی قرن‌ها آنها را تکثیر کردند.

ارقام آلبالو را گاهی براساس رنگ گوشت و عصاره آنها به دو زیرگروه تقسیم می‌کنند:
گروه مورلو (دارای گوشت قرمز تیره و عصاره قرمز) و گروه آمارل (دارای گوشت کم رنگ و عصاره بی رنگ). با این همه، رنگ گوشت و عصاره آلبالو بسیار متفاوت است و از صورتی، مخملی، قرمز، تا جگری تغییر می کند. رقم غالب آلبالو در اروپای شمالی آلبالوی شاتن مورل است که گوشت قرمز تیره دارد. چمپای مشهد، معروف ترین رقم آلبالو در ایران به شمار می‌رود.

پایه ها

بیشتر ارقام آلبالو روی پایه‌های بذری محلب و گیلاس که گرده‌افشانی آزاد دارند کوپیوند می‌شوند. پایه‌های کنترل کننده اندازه تاج در آلبالو مورد نیاز نیستند زیرا ارقام کوتاه قد آلبالو وجود دارند و محصول آلبالو را می‌توان به طور مکانیکی با ماشین های تکان دهنده برداشت کرد.

کاشت، برداشت

در ایالات متحده امریکا آلبالوی رقم مونت مورنسی را با فاصله‌های ۶×۵ متر می‌کارند و میوه را با ماشین های تکان دهندهتنه برداشت می کنند. از این آلبالو، پس از آنکه هسته را به طور مکانیکی کشیدند، در شیرینی‌سازی (پای) استفاده می کنند.

در اروپا ارقامی که میوه‌های آنها با هم فرق دارند، برای استفاده در موارد مختلف کاشته می‌شوند. مثلا ارقام میوه درشت زودرس برای تازه خوری و ارقام دارای گوشت تیره (جگری سیر) برای عصاره گیری کاشته می‌شوند.

 درخت بادام

بادام زراعی prunus dulcis (Mill) D.A. Webb.  (Syn: Prunus amygdalus L.) ویژگی های مشترک زیادی با شناخته شده ترین خویشاوند خود یعنی هلو دارد. هر دو از گونه‌های اولیه مشترک منشا گرفته‌، ولی در مسیر تکاملی از هم متمایز شدند.

هلو به طرف شرق، در چین و سرزمین های کم ارتفاع و مرطوبتر گسترش یافته، ولی بادام به سمت استپ های خشک، بیابان ها و نواحی کوهستانی مرکزی و جنوب شرقی آسیا توسعه پیدا کرده و از آنجا به اروپای جنوب شرقی وارد و مستقر گردیده است.

براساس ویژگی های مرفولوژیکی و فیزیولوژیکی تاکنون بیش از ۴۰ گونه بادام توصیف شده است. کشف شیرین بودن مغز بعضی از گونه‌ها از بین گونه‌های وحشی منجر به اهلی شدن بادام گردید. بیش از ۴۰۰۰ سال بادام جزو منابع مهم غذایی ساکنان آسیای مرکزی و جنوب شرقی بوده است.

کالیفرنیا از مناطق مهم بادام‌خیز جهان است. باغ های وسیعی از بادام در اسپانیا، ایتالیا، یونان، مراکش و ترکیه وجود دارند.

گیاه شناسی

میوه بادام نوعی شفت است که در آن برون‌بر کرکدار، میان‌بر گوشتی و نازک و درون‌بر پوسته استخوانی سخت است. میان‌بر تا اندازه‌ای ضخیم بوده، به هنگام بلوغ خشک و چرمی شده، می‌شکفد.

گل های بادام که بعدا به میوه تبدیل می‌شوند روی شاخه‌های یکساله، به صورت انفرادی پدیدار می‌شوند. تمام ارقام بادام خودسترون هستند و بنابراین باید در باغ، درخت گرده‌زا وجود داشته باشد. گرده بادام مانند زردآلو چسبناک است و فقط با زنبورعسل و دیگر حشرات منتقل می‌شود. نیاز سرمایی بادام ، از هلو کمتر است و خواب زمستانی آن با ۳۰۰ تا ۶۰۰ ساعت دمای کمتر از هفت درجه سانتی‌گراد شکسته می‌شود.گل های درختان بادام، در بهار زودتر از دیگر میوه‌ها باز می‌شوند و بنابراین به سرمای دیررس بهاری بسیار حساسند. در نی ریز فارس آذربایجان شرقی که از مناطق مهم بادام کاری ایران هستند باغداران، در بسیاری از سال ها، تمام یا بخشی از محصول خود را به دلیل سرمای بهاره از دست می دهند.

پایه ها

بهترین پایه برای بادام نهالهای بذری (دان‌نهال) بادام است ولی آن را روی هلو هم می‌توان پیوند کرد. پایه بادام در خاک های آهکی و پایه هلو در خاک های نیمه مرطوب و یا خیلی سبک نتیجه بهتری می‌دهد. پایه هلو در بادام باعث میشود که از عمر اقتصادی درخت که در حال عادی تقریبا ۵۰ سال است کاسته شود.

در ایران، از انواع بادام وحشی که در برابر خشکی بسیار پایدارند نیز به عنوان پایه استفاده می‌شود. دورگه‌های بین گونه‌ای هلو و بادام مانند هانسن و نیکلز برای خاک های قلیایی و مرطوب یا خشک مناسب هستند. پایه نیماگارد که دورگه‌ای از P.persica و P.davidian است برای مناطقی که خاک شان آلوده به نماتود مولد غده است توصیه می‌شود. پایه آلوی ماریانا-۲۶۲۴ در خاک های فشرده و خاک های آلوده به گونه‌های Armillaria به کار می‌رود.

در ایران حدود ۳۰ رقم بادام شناخته شده، کشت می‌گردد. مهمترین ارقام بومی عبارتند از: بی نظیر، تاجری، سنگی مشهد، کاغذی، مُنَقّا و محب علی. نکته مهم در احداث باغ های بادام که در آنها از نهال های پیوندی استفاده می شود آن است که در این باغ ها حداقل دو رقم بادام که زمان گلدهی آنها باهم تطابق داشته باشد، کاشته شوند تا در گرده افشانی، خللی وارد نیاید.

مهمترین عامل محدودکننده توسعه کشت بادام در مناطق سردسیر، سرماری دیررس بهار است که موجب سرمازدگی جوانه‌ها و گل ها می‌شود. به منظور به دست آوردن ارقام دیرگل در ایران، روی ۱۲۰ توده و ارقام جمع‌آوری شده خارجی و داخلی مطالعه شده است. در نتیجه این بررسی ها شش رقم بادام دیرگل و تجاری به نام های یلدا، نون‌پاریل،فراگنیس، آذر، شکوفه و سهند معرفی شده است. ارقام معرفی شده متوسط گل یا دیرگل بوده، تقریبا ۱۰ تا ۱۵ روز نسبت به ارقام بومی دیرگل‌تر هستند.

کاشت

فاصله کشت درختان بادام بر حسب شرایط آب و هوایی، نوع خاک و پایه هفت تا ۱۲ متر است. یک باغ خوب بادام را با آبیاری و کود مناسب می‌تواند تا چهارو نیم تن در هکتار محصول بدهد. بادام در برابر کم آبی بسیار متحمل است و در بسیاری از نقاط ایران مانند نیریز (فارس) و قزوین به صورت دیم و نیمه دیم کاشته می‌شود؛ البته آبیاری در ازدیاد رشد و نمو و عملکرد بسیار موثر است.

 درختان میوه برای رشد و عملکرد بهتر نیاز به عناصرغذایی به میزان لازم و کافی دارند. اگر در مراحل مختلف رشد درختان میوه عناصر غذایی، با توجه به نیازهای گیاه و به مقدار کافی در دسترس باشد، درختان فصل رشد را با قدرت بیشتری سپری می کنند. گیلاس، آلبالو، شلیل، هلو، آلو و زردآلو از مهم ترین درختان میوه هسته دار می باشند. اکثر خاک های ایران آهکی  و شور می باشد که در این شرایط جذب عناصر غذایی کاهش می یابد. با کاهش جذب عناصر غذایی گلدهی و تشکیل میوه مختل می شود، که این امر تاثیر زیادی در کاهش عملکرد در ختان دارد.

چالکود زمستانه درختان میوه هسته دار:

یکی از مراحل کوددهی درختان در پاییز و زمستان زمانی است که درختان در حالت خواب هستند. پس از ریزش برگ ها تا قبل از بیداری درختان می توان یکسری کودهای پایه آلی مانند مرغی گرانوله یا پلت، اسید هیومیک ساده یا گوگردی گرانول، گوگرد بنتونیت دار 75 درصد ، باکتری اکسید کننده گوگرد(تیوباسیلوس) و کامل ماکرو 20-20-20 به روش چالکود مصرف کرد.

برای چالکود درختان در یک سوم انتهایی سایه انداز تعدادی چاله حفر شود و با توجه به آنالیز خاک مخلوطی از کودها را درون چاله ریخته و سطح آن را با خاک پر گردد. کودهای چالکود شده در طول زمستان به تدریج در اختیار ریشه قرار می گیرد و باعث می شود درختان فصل پیش رو را با قدرت بیشتری شروع کنند.

برنامه غذایی درختان میوه هسته دار در زمان تورم جوانه:

کمبود برخی از عناصر غذایی مانند روی و بر تاثیر زیادی در تولید محصول و کاهش عملکرد گیاه دارد. درختانی که با کمبود شدید عنصر بر مواجه هستند، ریزش شدید شکوفه دارند و عملکرد پایین تری نسبت به سایر درختان دارند. بنابراین استفاده از ترکیباتی مانند فروت ست که دارای عناصر روی، بر و نیتروژن می باشند در مرحله تورم جوانه علاوه بر تامین نیاز گیاه باعث می شود گیاه تحمل بیشتری نسبت به تنش های محیطی داشته باشد، همچنین از ریزش شکوفه جلوگیری شود و نرخ تبدیل گل به میوه افزایش یابد.

کوددهی درختان میوه هسته دار بعد از ریزش گل:

در زمان گلدهی درختان میوه آبیاری و کوددهی متوقف می شود زیرا ممکن است باعث تنش و ریزش گل در گیاهان شود. بالافاصله بعد از ریزش گل به منظور تامین نیاز گیاه می توان از کودهای سه بیست و اسید هیومیک همراه آبیاری استفاده کرد. سه بیست به دلیل داشتن عناصر نیتروژن، فسفر و پتاس که از مهم ترین و اصلی ترین عناصر مورد نیاز در گیاه می باشد، که در شروع فصل رشد کمک زیادی به رشد و نمو گیاهان می کند. مصرف کود اسید هیومیک همراه سه بیست باعث اصلاح بافت خاک، افزایش جذب عناصر غذایی و توسعه بیشتر ریشه گیاهان می شود.

کود درختان میوه هسته دار در مرحله فندقی شدن میوه:

پس از تشکیل میوه در مرحله ای که محصول فندقی است می توان کودهای فسفر بالا مانند 10 52 10، میکرو، اسید هیومیک، پتاس بالا مانند 36 12 12، کلسی بر و فسفیت پتاسیم را به منظور تقویت درختان و توسعه و رشد بهتر محصول مصرف کرد. کلسی بر و فسفیت پتاسیم علاوه بر تامین نیاز گیاه، باعث افزایش تحمل گیاه در برابر تنش های محیطی می شوند. کودهای فسفر بالا و پتاس بالا در این مرحله به رشد و کیفیت میوه کمک می کنند. 

برنامه غذایی درختان هسته دار در زمان درشت شدن و رسیدن میوه:

برنامه غذایی درختان میوه هسته دار پس از تشکیل میوه به منظور افزایش سایز و رسیدگی کامل مصرف کودهای پتاس بالا مانند سولوپتاس و اسید هیومیک همراه آب آبیاری می باشد. مصرف کود پتاس بالا در این مرحله درختان را وارد به تولید محصولی با خاصیت بازارپسندی و کیفیت بیشتر می کند. اسید هیومیک مصرفی در کنار سولوپتاس علاوه بر اصلاح بافت خاک دسترسی درختان به عناصر غذایی راحت تر می کند.

کوددهی درختان میوه قبل از برداشت:

حدود یک ماه تا 20 روز قبل از برداشت محصول به منظور افزایش کیفیت و ماندگاری محصول و همچنین عیار و عطر و طعم آن می توان کود سولوپتاس را به همراه آهن کلاته 6 درصد به صورت کود آبیاری مصرف کرد.

برنامه غذایی درختان هسته دار بعد از برداشت:

بعد از برداشت کامل محصول و قبل از ریزش برگ ها می توان یک تا دو مرحله محلول پاشی فروت ست را به منظور ترمیم قوای گیاهان و افزایش ذخایر غذایی مورد نیاز برای شروع فصل پیش رو را انجام داد. همانطور که گفته شد ترکیب فروت ست دارای عناصر روی و بور بوده که نقش مهمی در تلقیح گیاهان دارد و از ریزش شکوفه و گل جلوگیری می کند و همچنین تاثیر زیادی در افزایش نرخ تبدیل گل به میوه دارند. اگر این عناصر در شروع فصل به مقدار مورد نیاز گیاه در دسترس آن باشد تولید و عملکرد محصولات افزایش می باید.

درختان میوه هسته دار مانند زردآلو، گیلاس، شلیل، هلو و آلو، جزو ارزشمندترین محصولات باغی هستند. متأسفانه بیماری های مختلفی وجود دارند که موجب آسیب به این گونه درختان می شود. مراقبت صحیح از آن ها و نظارت بر آفات می تواند به کنترل بیماری ها کمک کند. در این راستا شرکت شیمیایی سبزآور پردیس با تولید قارچکش و حشره کش های مختلف به جلوگیری از بسیاری از بیماری ها از جمله، بیماری میوه هسته دار و شانکر باکتریایی کمک شایانی نموده است.

برای پیشگیری و کنترل بیماری و آفات میوه هسته دار، ابتدا باید منشای بیماری را دانست تا بتوان آن را کنترل و ریشه کن نمود. در این قسمت بیماری های شایع درختان میوه هسته دار و آفات میوه هسته دار بررسی می شود.

الف) چند گونه از مهمترین بیماری میوه هسته دار

بیشتر بیماری و آفات میوه هسته دار مشابه بیماری های درختان مرکبات است که پیشتر به آن ها اشاره شد. در زیر گزیده ای از این بیماری ها نام برده شده است:

• شانکرباکتریایی
• لکه سیاه
• پیچ خوردگی برگ هلو
• لکه غربالی
• زنگ میوه
• پوسیدگی قهوه ایی

1) بیماری شانکر باکتریایی (Bacterial canker)

شانکر باکتریایی به عنوان بیماری درختان سیاه ریشه و مسری شناخته می شود. به بیماری گیاهی شانکر باکتریایی بیماری بلاست جوانه، بلاست شکوفه، خشکیدگی باکتریایی سرشاخه و سوختگی سیخک هم گفته می شود.

گونه های مختلف این باکتری روی درختان میوه هسته دار، مرکبات، گلابی، رز، بسیاری از گیاهان زینتی یک یا چند ساله، برخی از سبزی ها و غلات ایجاد آلودگی می کند.

عموما در هوای مرطوب گسترش یافته و فصل شیوع آن در بهار و تابستان است. بیماری شانکر برگ، شاخه، تنه و میوه گیاه را تحت تاثیر قرار می دهد. علائم برگ ابتدا به صورت لکه های نامنظم قهوه ای ظاهر می شود که در نهایت باعث ریزش آن ها می شود.ضایعات میوه شامل ضایعات کوچک، قهوه ای رنگ و کمی فرورفته روی میوه های نابالغ است.

علائم بیماری شانکر باکتریایی درختان میوه هسته دار:

مهمترین علامت بیماری گیاهی شانکر باکتریایی به صورت شانکر و تولید (صمغ) روی شاخه، تنه و گاه میوه های آلوده است.

نواحی آلوده کمی فرو رفته و تیره تر از بخش های سالم هستند. شانکرها بیشتر در پاییز و زمستان ایجاد شده و در اوایل بهار کاملاً مشهودند. تولید صمغ در اطراف نواحی آلوده بعد از خواب زمستانی شروع می شود. دربهار هنگام بازشدن جوانه های درخت انگم از بافت های اطراف شانکر ترشح شده و به سمت پایین روی پوست شاخه های درخت جاری می شود. شانکرهایی که صمغ از آن ها تشکیل نمی شود نرم، فرو رفته و مرطوب تر بوده و ممکن است بوی ترشی هم بدهند. اگر شانکر اطراف شاخه جانبی یا تنه را بگیرد، برگ های قسمتی از شاخه که بالای محل شانکر قرار دارند به سمت بالا جمع شده و سپس می ریزند. شاخه های آلوده برگ هایشان ریخته، کم رنگ یا زرد شده و درمدت چند هفته خشک می شوند. در صورت برداشتن پوست محل شانکر، رگه های قهوه ای در بافت زیر پوست شانکر که نشانه پیشروی باکتری است دیده می شود.